|
E-TOUR.PL > Przewodnik ¦wiêtokrzyski > S³ownik |
|
ALLOZAUR Allosaurus, dinozaur miêso¿erny z grupy karnozaurów ¿yj±cy 150-140 mln lat temu. Mierzy³ 10-12 m przy wadze dochodz±cej do 2 ton. Chodzi³ na dwóch nogach i by³ dobrze uzbrojonym my¶liwym.  Model allozaura naturalnej wielko¶ci (Ba³towski Park Jurajski w Ba³towie).
|
|
ARIANIE Bracia polscy. |
|
BAPTYSTERIUM W architekturze chrze¶cijañskiej wolnostoj±cy budynek, zwykle w pobli¿u du¿ego ko¶cio³a, przeznaczony do obrzêdu chrztu. We wnêtrzu, po¶rodku znajdowa³a siê kamienna chrzcielnica. Baptysterium wystêpowa³o w IV-XII w. |
|
BAZYLIKA 1. archit. W architekturze chrze¶cijañskiej ko¶ció³ wielonawowy o nawie ¶rodkowej wy¿szej i szerszej od pozosta³ych, o¶wietlonej oknami umieszczonymi ponad dachami naw bocznych. Pierwsze bazyliki chrze¶cijañskie powsta³y w czasach Konstantyna w Rzymie (IV-VI w.). 2. rel. W Ko¶ciele katolickim tytu³ honorowy niektórych ¶wi±tyñ. |
|
BENTONIT Osadowa ska³a ilasta w kolorze bia³ym, zielonym lub ¿ó³tym. Powstaje wskutek przeobra¿enia w warunkach morskich szkliwa zawartego w popio³ach i tufach wulkanicznych. |
|
BERNARDYNI Nazwa u¿ywana w niektórych krajach (m.in. w Polsce, na Litwie i Wêgrzech) na okre¶lenie franciszkanów obserwantów, zakonu za³o¿onego przez ¶w. Franciszka i zreformowanego przez ¶w. Bernarda. Utrzymywali siê m.in. z kwesty, pielêgnowali chorych. Ga³±¼ ¿eñska - bernardynki. |
|
BRACIA POLSCY Arianie, zwolennicy ruchu spo³eczno-religijnego powsta³ego w Polsce w XVI w. Odegrali wybitn± rolê w rozwoju szkolnictwa, nauki i literatury polskiej XVI i XVII w. G³ówne o¶rodki to Raków i Piñczów. Oskar¿ani o sprzyjanie Szwedom w okresie "potopu", dekretem sejmu z 1658 r., zobowi±zani do przej¶cia na katolicyzm lub opuszczenia kraju. Emigrowali g³ównie do Holandii i Siedmiogrodu. Wywarli wp³yw na kszta³towanie siê racjonalizmu religijnego na zachodzie Europy. |
|
CYSTERSI Zakon mniszy wywodz±cy siê od benedyktynów, za³o¿ony w 1098 r. przez ¶w. Roberta z Molesmes w klasztorze Cîteaux (³ac. Cistercium) k. Dijon we Francji. Zakon zyska³ na znaczeniu dziêki dzia³alno¶ci ¶w. Bernarda z Clairvaux (jedna z najwybitniejszych postaci Ko¶cio³a) i poparciu papie¿y cystersów. Najstarsze opactwa w Europie: Citeaux, La Ferte, Pontigny, Clairvaux, Morimondo. Najstarsze opactwa w Polsce: Jêdrzejów, Sulejów, Koprzywnica, Ko³bacz, Lubi±¿, L±d, Oliwa, Mogi³a, W±chock, Krzeszów, Henryków, Trzebnica. |
|
CZARNOCKI Jan (1889-1951), geolog, wszechstronny badacz Gór ¦wiêtokrzyskich. Urodzi³ siê 24 V 1889 r. w Kielcach. Studia geologiczne odby³ na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie i na Uniwersytecie Jagielloñskim w Krakowie. Od 1919 do 1939 r. pracownik, a od 1947 r. dyrektor Pañstwowego Instytutu Geologicznego. Dzia³acz ochrony przyrody. G³ówne prace: Stratygrafia i tektonika Gór ¦wiêtokrzyskich (1919), Mapa geologiczna ¶rodkowej czê¶ci Gór ¦wiêtokrzyskich 1:100.000 (1919), Mapa geologiczna (arkusz Kielce) 1:1.000.000 (1938), Geologia regionu ³ysogórskiego (1950). |
|
CZWARTORZÊD M³odszy okres kenozoiku, trwaj±cy od ok. 1,8 mln lat temu do dzi¶. Dzieli siê na 2 epoki: wczesn± - plejstocen (epoka lodowcowa) i pó¼n± - holocen (epoka polodowcowa). Uproszczona tabela stratygraficzna.
|
|
DEWON Czwarty okres paleozoiku, trwaj±cy od ok. 400 do ok. 345 mln lat temu. Dzieli siê na 3 epoki: dewon dolny (wczesny), ¶rodkowy i górny (pó¼ny). Uproszczona tabela stratygraficzna.
|
|
DORMITORIUM Dormitarz, sala sypialna zakonników w klasztorze, zwykle nad kapitularzem. |
|
DYMARKA Pierwotny piec hutniczy s³u¿±cy do otrzymywania ¿elaza z rud, z zastosowaniem wêgla drzewnego. Z uzyskanej w dymarce bry³y ¿elaza g±bczastego, przez przekuwanie, otrzymywano stosunkowo czyste ¿elazo. Proces ten zwany dymarkowym, znano od bardzo dawna (w Egipcie 3000 r. p.n.e.). Pocz±tkowo do tego celu s³u¿y³o tzw. ognisko dymarskie - zag³êbienie (kotlina) w glebie, wy³o¿one wypalon± glin±. Pó¼niej budowano zag³êbione lub naziemne gliniane, rzadziej kamienne, piece szybowe (których pozosta³o¶ci± s± kloce ¿u¿la). W wyniku dalszej ewolucji pieców dymarskich, zwi±zanej m.in. ze zwiêkszeniem wysoko¶ci szybu, powsta³ wielki piec, którego rozwój doprowadzi³ do zaniechania budowy dymarek. Przekrój dymarki (Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach).
|
|
FRYSZERNIA Miejsce pracy dawnych pieców, fryszerek (¿elazna skrzynia wype³niona wêglem drzewnym, do której dyszami wdmuchiwano powietrze) do ¶wie¿enia surówki ¿elaznej, czyli usuwania zawartego w niej wêgla i innych domieszek. Proces fryszowania stosowany by³ od XIII w., wyparty zosta³ w XVIII-XIX w. przez bardzej wydajny proces pudlarski. |
|
GAGAT Minera³, odmiana wêgla brunatnego. Smolistoczarny, b³yszcz±cy, o prze³amie muszlowym, daje siê ³atwo obrabiaæ i polerowaæ. W jubilerstwie u¿ywany od czasów przedhistorycznych do wyrobu ozdób (po upadku powstania styczniowego wyrabiano z niego bi¿uteriê ¿a³ob±). W wiêkszych ilo¶ciach wystêpuje w Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Francji, Rosji i USA. W Polsce gagaty mo¿na spotkaæ w okolicach Opoczna i So³tykowa. |
|
GALENA Galenit, b³yszcz o³owiu, minera³, siarczek o³owiu PbS, zwykle zawiera domieszki srebra. O³owianoszary, czêsto z odcieniem srebrzystym, o silnym po³ysku metalicznym, kruchy. Najwa¿niejsza ruda o³owiu, tak¿e surowiec do otrzymywania srebra. |
|
GMERK Stempel, marka, znak osobisty, a tak¿e rodzinny (ale nie rodowy), u¿ywany w dawnej Polsce przez ch³opów i mieszczan. K³adziono go na pieczêciach, sygnetach, na wyrobach rêkodzie³a, budowlach i w innych miejscach. Powszechnie stosowany jako znak kamieniarski wykuwany na kamiennych elementach budowlanych. Gmerki na murach romañskiego ko¶cio³a w Sulis³awicach.
|
|
GO£OBORZE Nieporo¶niête lasem rumowisko skalne, nagromadzenie bloków i od³amków twardych ska³ piaskowcowych i kwarcytowych. Powstaje w rezultacie wietrzenia, g³ównie mrozowego, przy du¿ych skokach temperatury. Go³oborza ¶wiêtokrzyskie powsta³y w epoce lodowcowej. |
|
HALOFITY S³onoro¶la. |
|
HE£M archit. Ozdobne zwieñczenie wie¿y (m.in. w formie ostros³upa, sto¿ka, bani, gruszkowate, cebulaste), wykonane z drewna, ze stali, rzadziej z kamienia lub ceg³y, kryty dachówk±, blach± lub gontem. |
|
HEMATYT Minera³, tlenek ¿elaza Fe2O3. Tworzy kryszta³y (b³yszcz ¿elaza), zbite skupienia skrytokrystaliczne (¿elaziak czerwony) lub pylaste (¶mietana hematytowa). Zbite skupienia naciekowe lub promieniste (krwawnik) s± niekiedy wykorzystywane w jubilerstwie. Hematyt jest jedn± z najbogatszych rud ¿elaza o du¿ym znaczeniu gospodarczym. |
|
HEREDITAS PATERNE ³ac. Dziedzictwo ojcowskie, spadek po ojcu, ojcowizna. |
|
JURA Drugi okres mezozoiku, trwaj±cy od ok. 195 do ok. 140 mln lat temu. Dzieli siê na 3 epoki: jurê doln± (wczesn±), jurê ¶rodkow± i jurê górn± (pó¼n±). Tradycyjny podzia³ jury (obecnie maj±cy ju¿ tylko znaczenie historyczne) dzieli j± na 3 czê¶ci: lias (jura dolna), dogger (jura ¶rodkowa) i malm (jura górna). Granice tego podzia³u nie pokrywaj± siê jednak z granicami epok. Uproszczona tabela stratygraficzna.
|
|
KAMBR Pierwszy okres paleozoiku trwaj±cy od ok. 570 do ok. 500 mln lat temu. Dzieli siê na 3 epoki: kambr dolny (wczesny), ¶rodkowy i górny (pó¼ny). Uproszczona tabela stratygraficzna.
|
|
KAPITULARZ Sala w klasztorze o charakterze reprezentacyjnym, przeznaczona do narad zakonników. Miejsce zebrañ kapitu³y kanoników. |
|
KASZTELANIA W ¶redniowiecznej Polsce okrêg z zamkiem lub grodem, podstawowa jednostka podzia³u administracyjnego kraju. W 2. po³. XIV-XV w. zast±piona przez powiat. |
|
KATEDRA rel. W katolicyzmie g³ówny ko¶ció³ diecezji pod zwierzchnictwem biskupa. |
|
KOLATOR Osoba maj±ca prawo obsadzania urzêdów ko¶cielnych, zwykle fundator ko¶cio³a lub jego spadkobierca. |
|
KOLEGIATA rel. Ko¶ció³ katolicki nie bêd±cy katedr±, przy którym istnieje kolegium kanoników. Duchowieñstwo kolegiaty ma przywileje honorowe wyró¿niaj±ce je spo¶ród duchowieñstwa innych ko¶cio³ów w danej miejscowo¶ci. |
|
KOMES W XI-XII w. dostojnik zarz±dzaj±cy okrêgiem administracyjnym, wy¿szy urzêdnik dworu lub administracji lokalnej. |
|
KONODONTY Conodontida, hipotetyczna grupa kopalnych bezszczêkowców. Znane g³ównie z ma³ych (d³ugo¶ci do 2 mm), z±bkowatych lub grzebykowatych tworów, stanowi±cych przypuszczalnie elementy aparatu filtracyjnego. ¯y³y w morzach od ordowiku po trias. |
|
KRAS Formy powierzchni Ziemi powsta³e w wyniku procesu rozpuszczania ska³ (wapieni, dolomitów, gipsów, soli kamiennej) przez wodê. Mo¿e wystêpowaæ jako kras powierzchniowy (w±wozy i suche doliny) lub jako kras podziemny (ponory, wywierzyska, jaskinie). |
|
KRUCHTA Przedsionek ko¶cio³a w formie wyodrêbnionego pomieszczenia wewn±trz budynku lub osobnej parterowej przybudówki (dawn. babiniec). |
|
KRZEMIEÑ PASIASTY Kamieñ ozdobny, forma ska³y osadowej, w sk³ad której wchodz± chalcedon z domieszk± ziaren kwarcu, wêglan wapnia oraz opal. Twardo¶æ 6,5 w skali Mosha. • [Wiêcej...] |
|
KSEROTERMICZNE ORGANIZMY Zwierzêta i ro¶liny (suchoro¶la) ¿yj±ce na obszarze suchym i gor±cym (pustynie, stepy itp.) przystosowane do ¿ycia w warunkach niedoboru wody. |
|
KU¬NICA Hamernia, dawny zak³ad hutniczy z dymark± i m³otem napêdzanym ko³em wodnym. |
|
KWARC Minera³, polimorficzna odmiana dwutlenku krzemu SiO2. Jest jednym z najpospolitszych minera³ów wystêpuj±cych w skorupie ziemskiej. Stanowi istotny sk³adnik wielu ska³ magmowych - zw³aszcza pospolitych granitów, osadowych - zw³aszcza piasków i piaskowców, których jest g³ównym sk³adnikiem. Ma szerokie zastosowanie, g³ównie w przemy¶le szklarskim, ceramicznym, optyce (do wyrobu soczewek), elektronice (m.in. do wyrobu rezonatorów piezoelektrycznych). Odmiany szlachetne u¿ywane s± w jubilerstwie (kryszta³ górki, ametyst, cytryn, kwarc zadymiony, awenturyn, morion i in.). |
|
LESS Loes, drobnoziarnista (py³owa), lu¼na ska³a osadowa, zbudowana g³ównie z ziaren kwarcu. ¯ó³ty, szaro¿ó³ty lub rdzawo¿ó³ty, niewarstwowany i nieplastyczny, do¶æ zwarty, lecz ³atwo rozcieralny na py³. Powstaje w wyniku nawiewania py³ów przez wiatr (akumulacja eoliczna). Jest ska³± macierzyst± ¿yznych gleb. Zajmuje olbrzymie obszary w Azji (w Chinach, gdzie pok³ady jego osi±gaj± grubo¶æ do 600 m, Mongolii, Turkiestanie), Ameryce Pn. i Pd. oraz w Europie - na Wêgrzech, w Rumunii i w Polsce (na Wy¿ynie Lubelskiej, Ma³opolskiej i na Przedgórzu Sudeckim). Stosowany do wyrobu klinkieru i innych materia³ów budowlanych. |
|
£AWICA geol. Warstwa ska³ osadowych odgraniczona wyra¼n± powierzchni± od ska³ le¿±cych nad ni± i pod ni± lub wyró¿niaj±ca siê spoisto¶ci± albo innymi cechami od warstw s±siednich. |
|
MA£¯ORACZKI Ostracoda, gromada skorupiaków, oko³o 5 tys. gatunków. Cia³o bardzo skrócone, wielko¶æ 0,5 do 30 mm, ca³kowicie okryte dwuklapkow± skorupk± przypominaj±c± muszlê ma³¿y. Znane od kambru. Nale¿± do najbardziej rozpowszechnionej grupy mikroskamienia³o¶ci, st±d ich du¿e znaczenie stratygraficzne. |
|
MANIERYZM Styl w sztuce europejskiej, stanowi±cy przej¶ciow± fazê miêdzy renesansem i barokiem. Powsta³ ok. 1520 r. we W³oszech i rozwin±³ g³ównie w XVI w. G³ówne cechy manieryzmu to: odej¶cie od harmonii renesansu, kunszt, wirtuozeria, wyrafinowanie, dekoracyjno¶æ, doskona³o¶æ formy i techniki dzie³a. |
|
ORDOWIK Drugi okres paleozoiku, trwaj±cy od ok. 500 do ok. 435 mln lat temu. Dzieli siê na 3 epoki: ordowik dolny (wczesny), ¶rodkowy i górny (pó¼ny). Uproszczona tabela stratygraficzna.
|
|
PALEONTOLOGIA Nauka zajmuj±ca siê badaniem historii ¿ycia na Ziemi. ¬ród³em danych empirycznych s± dla paleontologii skamienia³o¶ci kopalnych organizmów. |
|
PALLOTYNI Stowarzyszenie Apostolstwa Katolickiego, mêskie zgromadzenie zakonne za³o¿one w Rzymie w 1835 r. przez ¶w. Wincentego Pallotiego. W Polsce od 1907 r. |
|
PERM Najm³odszy (szósty) okres paleozoiku, trwaj±cy od ok. 280 do ok. 230 mln lat temu. W zachodniej i ¶rodkowej Europie, gdzie utwory permu zosta³y najwcze¶niej zbadane, dzieli siê go na 2 epoki: perm dolny (wczesny), zw. czerwonym sp±gowcem, i perm górny (pó¼ny), zw. cechsztynem. Uproszczona tabela stratygraficzna.
|
|
PIRYT Minera³, odmiana polimorficzna siarczku ¿elaza FeS2. Mosiê¿no¿ó³ty, o silnym po³ysku metalicznym, kruchy. Piryt wykorzystywany jest g³ównie do produkcji kwasu siarkowego. Niekiedy uzyskuje siê z niego metale wystêpuj±ce w nim w postaci domieszek: mied¼, z³oto, srebro, tal. W Polsce z³o¿a pirytu eksploatowano w Górach ¦wiêtokrzyskich (Rudki k. Nowej S³upi) i na Dolnym ¦l±sku (Wie¶ciszowice k. Kamiennej Góry). |
|
PIWNIK Jan Pseudonim "Ponury", "Donat" (1912-44), major, cichociemny. Urodzi³ siê 31 VIII 1912 r. we wsi Janowice k. Opatowa. W latach 1935-39 s³u¿y³ w Policji Pañstwowej. W kampanii wrze¶niowej w 1939 r. dowodzi³ kompani± do 23 IX. Po przekroczeniu granicy polsko-wêgierskiej w listopadzie dosta³ siê do Francji, a nastêpnie do Anglii. Po odpowiednim przeszkoleniu 7 XI 1941 r. przerzucony zosta³ do kraju. W 1942 r. dowodzi³ 2. odcinkiem Wachlarza w Równem, aresztowany przez Niemców zbieg³ z wiêzienia. 18 I 1943 r. dowodzi³ akcj± rozbicia wiêzienia w Piñsku. W latach 1943-44 szef Kedywu okrêgu radomsko-kieleckiego AK i dowódca zgrupowania partyzanckiego "Ponury" dzia³aj±cego w rejonie Gór ¦wiêtokrzyskich. W lutym 1944 r. przeniesiony na Wileñszczyznê, pocz±tkowo dowodzi³ samodzielnym oddzia³em partyzanckim, a nastêpnie VII batalionem 77 p.p. AK. W czasie jednej z akcji, 16 VI 1944 r., poleg³ pod Jew³aszami. Po¶miertnie awansowany do stopnia majora. Odznaczony Krzy¿em Walecznych (dwukrotnie) i Orderem Wojennym Virtuti Militari. W czerwcu 1988 r. prochy J.Piwnika przeniesiono do kraju i pochowano w krypcie o.o. cystersów w W±chocku. |
|
PLEJSTOCEN Dyluwium, wczesna epoka czwartorzêdu, trwaj±ca od ok. 1,8 mln do ok. 11 tys. lat temu, charakteryzuj±ca siê miêdzy innymi wielkim zlodowaceniem, które objê³o ogromny obszar kuli ziemskiej i pojawieniem siê cz³owieka neandertalskiego. |
|
POLICHROMIA Wielobarwna dekoracja malarska elementów budowli, rze¼b i wyrobów rzemios³a artystycznego. Termin polichromia jest te¿ stosowany (nies³usznie) na okre¶lenie malarstwa ¶ciennego. |
|
PORTAL archit. Ozdobne architektoniczno-rze¼biarskie obramowanie otworu drzwiowego, potocznie tak¿e wej¶cie z takim obramowaniem, brama. |
|
PREZBITERIUM Chór, w ¶wi±tyniach chrze¶cijañskich czê¶æ ko¶cio³a mieszcz±ca o³tarz g³ówny, stalle dla kleru oraz sprzêt liturgiczny. Prezbiterium przeznaczone jest dla duchowieñstwa i oddzielona od nawy g³ównej, m.in. niewielkim podwy¿szeniem lub balustrad±. |
|
PROFIL GEOLOGICZNY 1. Zespó³ warstw rozpatrywany pod wzglêdem ich nastêpstwa stratygraficznego. 2. Graficzne przedstawienie budowy geologicznej w przeciêciu pionowym, na odcinku, gdzie jest on bezpo¶rednio widoczny. 3. Graficzny schemat nastêpstwa utworów geologicznych i ich stosunków wzajemnych oparty na obserwacjach bezpo¶rednich. |
|
PUDLIGARNIA Miejsce pracy pieców pudlarskich s³u¿±cych do ¶wie¿enia surówki (oczyszczania surówki z domieszek). Proces pudlarski by³ procesem nowocze¶niejszym i bardzej wydajnym od fryszowania, a polega³ na utlenianiu zawartych w niej domieszek w wysokiej temperaturze w piecach p³omiennych opalanych wêglem. |
|
RAMIENIONOGI Brachiopoda, gromada bezkrêgowców z typu czu³kowców. Znane od dolnego kambru. Obejmuj± ok. 10 tys. gatunków kopalnych i ok. 280 gatunków wspó³czesnych. |
|
REFEKTARZ Sala jadalna w klasztorach i seminariach duchownych. |
|
RUBINOWSKI Zbigniew (1929-1997), geolog. Od 1954 r. zwi±zany z Kielcami i Górami ¦wiêtokrzyskimi. Przyczyni³ siê m.in. do wprowadzenia ró¿nych form ochrony przyrody ¦wiêtokrzyskiego Parku Narodowego, utworzenia ¶wiêtokrzyskich parków krajobrazowych, udostêpnienia zwiedzaj±cym jaskini "Raj". Zgin±³ w Alpach austriackich. |
|
SAMSONOWICZ Jan (1888-1959), geolog, wszechstronny badacz Gór ¦wiêtokrzyskich. Urodzi³ siê 14 IX 1888 r. w Ostrowcu ¦wiêtokrzyskim. Studia geologiczne ukoñczy³ w 1914 r. w Petersburgu. W 1922 r. odkry³ z³o¿a pirytu, hematytu i syderytu w Rudkach k. Nowej S³upi. Wspólnie z S. Krukowskim odkry³ neolityczne kopalnie krzemienia w Krzemionkach Opatowskich. Stworzy³ teoretyczne podstawy do odkrycia Lubelskiego Zag³êbia Wêglowego (O przypuszczalnym wystêpowaniu karbonu w zachodniej czê¶ci Wo³ynia 1932). Na jego cze¶æ nazwano w kambrze ¶wiêtokrzyskim trylobity Paradoxides samsonowiczi (Or³owski, 1964) i Comluella samsonowiczi (Or³owski, 1964). G³ówne prace: Materia³y do geologii Gór ¦wiêtokrzyskich (1916-18), Cechsztyn, trias i lias na pó³nocnym zboczu £ysogór (1929), Obja¶nienie arkusza Opatów ogólnej mapy geologicznej Polski 1:100.000 (1934). |
|
SEDYMENTACJA Proces osadzania siê pod wp³ywem si³y ciê¿ko¶ci materia³ów - naniesionych przez wiatr, lodowce, wody p³yn±ce - zawieszonych lub rozpuszczonych w wodzie morskiej lub jeziornej. Sedymentacja prowadzi do powstawania ró¿nego rodzaju ska³ osadowych. |
|
S£ONORO¦LA Halofity, ro¶liny (g³ównie kwiatowe) wystêpuj±ce na siedliskach obfituj±cych w ³atwo rozpuszczalne sole. G³ównie rozpowszechnione s± w krajach o suchym klimacie. W klimacie wilgotniejszym rosn± nad brzegami mórz oraz na obszarach solnisk ¶ródl±dowych. W Polsce wystêpuj± nad Morzem Ba³tyckim, w okolicach Ciechocinka, Inowroc³awia, nad doln± Nid±. |
|
SNYCERSTWO Rzemios³o artystyczne, sztuka rze¼bienia w drewnie. |
|
STALLE Drewniane lub kamienne, zwykle bogato zdobione ³awy, przeznaczone dla duchowieñstwa, ustawione pod ¶cianami prezbiterium, g³ównie w ko¶cio³ach kolegiackich, klasztornych i katedrach. |
|
STIUK Masa wykonana z zaprawy gipsowej, wapiennej lub gipsowo-wapiennej z kruszywem w postaci py³u marmurowego albo drobnoziarnistego piasku. Stiuk barwiony i polerowany imituje marmur (marmoryzacja). Ze stiuku wykonuje siê g³ównie rze¼by i dekoracje architektoniczne (sztukaterie). |
|
STRATYGRAFIA Dzia³ geologii historycznej, nauka zajmuj±ca siê g³ównie ustalaniem kolejno¶ci zalegania warstw skalnych i okre¶laniem wieku ska³. Uproszczona tabela stratygraficzna.
|
|
SYDERYT Minera³, wêglan ¿elaza FeCO3, w kolorze brunatnym, szarawym, bia³awym lub ¿ó³tym. Wystêpuje w utworach hydrotermalnych i w ska³ach osadowych. Wa¿na ruda ¿elaza o niskiej zawarto¶ci metalu. |
|
SYGNATURKA Ma³a wie¿yczka ko¶cielna usytuowana najczê¶ciej na skrzy¿owaniu nawy g³ównej z transeptem lub nad prezbiterium, mieszcz±ca niewielki dzwon o tej samej nazwie. |
|
SZKARPA Przypora, skarpa. Podpora muru w kszta³cie wystaj±cego na zewn±trz filara, wzmacniaj±ca wysokie budowle. Czêsto stosowana w budownictwie gotyckim. |
|
SZTUKATERIA Dekoracja architektoniczna (rze¼by, ornamenty) wykonana w stiuku. |
|
TABLICA EREKCYJNA Tablica upamiêtniaj±ca wzniesienie jakiej¶ budowli, ufundowanie, za³o¿enie czego¶. |
|
TAKSON Formalna jednostka systematyczna organizmów (systematyka organizmów). |
|
TRANSEPT W ko¶ciele chrze¶cijañskim nawa poprzeczna, prostopad³a do osi g³ównej budowli, usytuowana na ogó³ miêdzy korpusem nawowym a prezbiterium. |
|
TRIAS Pierwszy okres mezozoiku, trwaj±cy od ok. 230 do ok. 195 mln lat temu. Dzieli siê na 3 epoki: trias dolny (wczesny), ¶rodkowy i górny (pó¼ny). Uproszczona tabela stratygraficzna.
|
|
TUFIT Ska³a osadowa, sk³adaj±ca siê z materia³ów wulkanicznych z domieszk± materia³u osadowego (piasku, i³u, szcz±tków organicznych i in.) osadzonych najczê¶ciej w ¶rodowisku wodnym. W Polsce pospolity w¶ród osadów trzeciorzêdowych i paleozoicznych w Górach ¦wiêtokrzyskich, Karpatach i Sudetach. |
|
TYMPANON Pole wewn±trz ³uku portalu romañskiego, czêsto wype³nione p³askorze¼b±. |
|
WÊGLOWA METODA DATOWANIA Jedna z metod okre¶lania wieku badanej próbki (zaproponowana w 1946 r. przez W.F. Libby'ego) polegaj±ca na pomiarze stosunku ilo¶ci zawartych w niej izotopów wêgla 12C i 14C. Oznaczaj±c stosunek zawarto¶ci izotopów obu wêgli w próbce mo¿na okre¶liæ czas obumarcia badanego obiektu. Metoda ta pozwala na datowanie obiektów nie starszych ni¿ 70 tys. lat. Metoda stosowana g³ównie w archeologii. |
|
WIELKI PIEC Piec szybowy do wytapiania surówki z rud ¿elaza. Do wielkiego pieca od góry (przez gardziel) wsypuje siê okresowo w odpowiednich proporcjach rudê, koks i topniki, a od do³u dyszami wdmuchuje siê gor±ce powietrze. Zbieraj±c± siê na dnie wielkiego pieca ciek³± surówkê i pokrywaj±c± j± warstwê ciek³ego ¿u¿la odprowadza siê (co kilka godzin) oddzielnymi otworami spustowymi. Proces wielkopiecowy przebiega w sposób ci±g³y. Okres od chwili uruchomienia pieca do zatrzymania trwa kilka lat. Wielki piec powsta³ przez stopniow± zmianê kszta³tu i wymiarów dymarki. Wielki piec z urz±dzeniami wspomagaj±cymi (Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach).
|
|
WIKARIUSZ W Ko¶ciele katolickim funkcja w administracji ko¶cielnej pe³niona przez ksiêdza. Wikariusz parafialny (pot. wikary) - ksi±dz bêd±cy pomocnikiem proboszcza. |
|
WIRYDARZ Czworoboczny wewnêtrzny dziedziniec klasztorny otoczony kru¿gankami (arkadami) z ma³ym ogrodem ze studni±, fontann±, rze¼b± lub drzewem umieszczonym po¶rodku. |
|
WI¦NIEWSKI Jan ks. Ksi±dz Jan Wi¶niewski (1876-1943) - historyk Ko¶cio³a, badacz przesz³o¶ci, wybitny spo³ecznik i duszpasterz, kolekcjoner pami±tek narodowych. • [Wiêcej...] |
|
ZAUROPODY Sauropoda, podrz±d gadziomiednicznych dinozaurów. Najwiêksze zwierzêta l±dowe, jakie kiedykolwiek ¿y³y na Ziemi. |
|
¯UPNIK W dawnej Polsce (XIII-XVIII w.) urzêdnik zarz±dzaj±cy rejonem górniczym w górnictwie soli i kruszców. |
.gif)
|
Data ostatniej modyfikacji: 17.07.2007 |
© 2003-2007 ¦.A.P.M. GEMMA |
