|
|
Zakład Wielkopiecowy |
W 1828 r. w Bobrzy rozpoczęto realizację największego założenia wielkopiecowego Staropolskiego Okręgu Przemysłowego jednego z projektów planu Stanisława Staszica uprzemysłowienia Królestwa Polskiego. Miał tu powstać olbrzymi zakład produkujący od 5000 do 9000 ton (wg różnych źródeł) surówki rocznie - tyle co wszystkie istniejące wówczas huty Królestwa.
Założenia projektu
Projekt zakładu, na polecenia Ministra Skarbu Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, został wykonany w latach 1826-1827 przez Radcę Górniczego w Rządzie Królestwa Polskiego Fryderyka Lampe - profesora Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach. Zakładał on budowę, na naturalnym tarasie doliny wschodniego brzegu rzeki Bobrzy (zwanej wówczas Bobrzycą), części produkcyjnej zakładu. W skład zakładu miały wchodzić:
- Pięć wielkich pieców stojących szeregowo, każdy o niespotykanej dotąd wysokości ok. 18 m.
- Hala odlewni usytuowana równolegle do linii pieców.
- Budynki przygotowania produkcji zakładu tj. hala przygotowująca namiary, hala przygotowująca wsady do wielkiego pieca oraz dwa budynki składów na węgiel drzewny tzw. węgielnie, tworzących zamknięcie czworobocznego dziedzińca. Węgielnie usytuowano na północnym i południowym boku tego układu, w sąsiedztwie których zaplanowano budynki składów na rudę żelaza i rozległe place na rudę oraz wapień topnikowy. Całość znajdowała się na przyległym wzgórzu, sztucznie wyrównanym do poziomu około 12-15 m nad doliną i chronionym kamiennym murem oporowym o imponujących wymiarach - długości ponad 500 m, wysokości ok. 15 m oraz szerokości 3,5-5 m.
- Na dziedzińcu projektowano trzy małe piece do wstępnego prażenia rudy.
Pomiędzy tarasem górnym i dolnym zaprojektowano kamienne pochylnie komunikacyjne, przechodzące wysokimi bramami przez mur oporowy. Ogromna tama ziemno-kamienna, przegradzająca dolinę przełomu rzeki Bobrzycy, a wybiegająca prostopadle z północno-zachodniego naroża muru oporowego, miała spiętrzyć wodę rzeki na wysokość ponad 12 m i stworzyć wielkopowierzchniowy zbiornik wodny dla potrzeb energetycznych zakładu - największy w kraju pod względem stopnia spiętrzenia. Silny strumień wody ze zbiornika doprowadzony miał być cembrowanym kanałem znajdującym się na koronie muru wprost nad olbrzymie koło nasiębierne, o średnicy prawie 11 m, dające napęd dla wielkich, cylindrycznych dmuchaw piecowych i maszynowni. Wodę spod tego koła miał odprowadzać kryty, kamienny kanał, przechodzący w rejonie obecnego mostu w układ otwartego kanału ziemnego o długości ponad 1000 m. Odrębnym kanałem otwartym, z przepustu w zaporze, miała płynąć uregulowana Bobrzyca.
W projekcie uwzględniono również osiedle administracyjno-mieszkalne dla potrzeb zakładu, sytuując je przy jego południowo-wschodnim krańcu, po obu stronach budowanej wówczas szosy z Kielc do Sielpi (2 domy mieszkalne, 4 czworaki, 4 stajnie - wszystko murowane z kamienia).
Realizacja
Do 1830 r. wykonano: mur oporowy dla górnego terenu zakładu, halę przygotowującą wsady do pieców, jedną węgielnię w całości i jedną częściowo, staw zapasowy, kanały górny i dolny, osiedle w całości oraz fragment tamy. Kres robót położyły powódź w 1828 r. (zrywająca tamę) i wybuch powstania listopadowego w 1830 r. Przerwanych robót nigdy już nie wznowiono.
Dalsze losy
Od 1833 r. zaadaptowano budynki pod rządowe zakłady kowalsko-metalowe. Początkowo funkcjonowała tu gwoździarnia, a po powstaniu styczniowym do 1884 r. warsztaty ręczno-kowalskie. Następnie obiekty przeszły w ręce prywatne.
Od 1903 r. działała tu prywatna tkalnia Łazińskich na 30 warsztatów, przejęta w latach 50 XX w. przez skarb państwa i przekazana Zakładom Dziewiarskim funkcjonującym do schyłku lat 80.
Cały teren jest miejscem historycznym nie tylko znaczącym dla krajowej historii techniki. W czasie powstania styczniowego 10 czerwca 1863 r. na terenie zakładu i w jego okolicy toczyła się krwawa i zwycięska bitwa 950-osobowego oddziału gen. Dionizego Czachowskiego z moskalami gen. Czengerego. W 1945 r. był to rejon krwawych walk pancernych w czasie ofensywy styczniowej.
Stan obecny
Zachowane do czasów współczesnych części Zakładu Wielkopiecowego w Bobrzy z układem wodnym objęte są ochroną konserwatorską na podstawie decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach z 20 grudnia 1965 r.
Przez ostatnie lata obiekty były niedostępne dla ruchu turystycznego. W końcu 2005 r. teren wykupiono z rąk prywatnych (z udziałem środków unijnych) i rozpoczęto prace zmierzające do wykorzystania go do celów turystyki, sportu i rekreacji (Zob.: galerie zdjęć).
Źródło
- Tablice informacyjne z terenu obiektu.
- B. Krakowiak, M. Skrzypczyński, B. Włodarczyk: Góry Świętokrzyskie oraz Sandomierz. Pascal 2003.
- Encyklopedia multimedialna PWN. Geografia. Warszawa 1999.
|
|
|
| Data ostatniej modyfikacji: 18.05.2007 |
© 2006-2007 Ryszard Jedynak |
|
.gif)