Początki
Pierwsza historyczna wiadomość o zamku chęcińskim pochodzi z roku 1306 i dotyczy oddania go przez Władysława Łokietka biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie.
Muskata, ślązak z pochodzenia, w walkach o tron krakowski popierał Czechów. Kiedy Kraków po śmierci Wacława III wpuścił Łokietka w swe mury, Muskata uznał jego panowanie. W nagrodę otrzymał na wiecu 2 IX 1306 r. wielki przywilej dla biskupstwa krakowskiego, a jako wynagrodzenie szkód wyrządzonych biskupstwu przez rycerstwo w czasie wojny z Czechami - na własność zamek chęciński wraz z 14 wsiami. Muskata popierał jednak nadal dążenia Czechów do opanowania ziemi krakowskiej i dlatego na wiecu w Wiślicy (7 VI 1307 r.) Łokietek cofnął wielki przywilej sprzed roku oraz nadania zamku chęcińskiego, który znów stał się w ten sposób własnością książęcą, a później królewską.
Łokietek, dążąc do zjednoczenia ziem polskich po rozbiciu dzielnicowym, za centrum swej działalności obrał Małopolskę, z Krakowem jako stolicą. Nie ulega wątpliwości, że położenie Chęcin na pograniczu Wielkopolski i Małopolski oraz poparcie, jakiego w tych stronach, w kasztelanii małogoskiej i wiślickiej, doznał Łokietek w czasie walk o zjednoczenie ziem polskich, wpłynęło na rozwój nowego ośrodka w kasztelanii małogoskiej.
Lata świetności
Król Władysław Łokietek, wykorzystując specyficzne geograficzno-polityczne położenie zamku chęcińskiego, wybrał go na miejsce roków sądowych i zjazdów szlachty. Zjazdy takie odbywały się tu m.in. w latach: 1310, 1318, 1331 i 1333. Tu zapadały ważne decyzje króla, jak np. w roku 1331, przed wyruszeniem pod Płowce, mianowanie jego syna Kazimierza rządcą Wielkopolski.
Po śmierci Łokietka Kazimierz Wielki rozbudował zamek, czyniąc go potężną twierdzą. Następnie zamek chęciński przejął od Małogoszczy rolę ośrodka administracyjnego i stał się siedzibą starostwa grodowego, a Chęciny stolicą rozległego powiatu, jednego z siedmiu w województwie sandomierskim.
Różne role spełniał zamek chęciński. Był on rezydencją królowych, więzieniem stanu, siedzibą skarbca koronnego, mieszkaniem starostów chęcińskich.
Tu spędziła dwa lata (1358-1360) odsunięta przez męża druga żona Kazimierza Wielkiego - Adelajda, księżniczka haska.
Tutaj rezydowała córka Łokietka - Elżbieta, która w imieniu swego syna Ludwika Węgierskiego sprawowała czas jakiś rządy w Polsce.
W roku 1425 w czasie zarazy spędziła tutaj rok czwarta żona Władysława Jagiełły - Zofia wraz z rocznym synem, późniejszym Władysławem Warneńczykiem.
Po zgonie Zygmunta Starego, Bona, której syn nie dopuścił do rządów, gromadziła ogromne sumy pieniężne i klejnoty w zamku chęcińskim pod opieką Włocha Bracaccio. Tu przez pewien czas Bona mieszkała i stąd, odprowadzona do granic kraju z rozkazu króla przez Walentego Dębickiego, starostę chęcińskiego - wyjechała do Włoch.
Kiedy Władysław Łokietek zdobył Wielkopolskę, przeniósł do zamku chęcińskiego z Gniezna siedzibę skarbca koronnego. W roku 1318, przygotowując się do walki z Krzyżakami, umieścił tu również skarbiec katedry archidiecezjalnej gnieźnieńskiej. Dopiero z zamku chęcińskiego przewieziono skarbiec koronny około roku 1320 do Krakowa, gdzie był przechowywany aż do trzeciego rozbioru Polski.
Następnie zamek został przeznaczony na mieszkanie starostów grodowych, mieścił też sądy i kancelarię grodową. Zamek miał własną kaplicę pod wezwaniem Dziesięciu Tysięcy Świętych Żołnierzy Męczenników.
Upadek
Na przełomie XVI i XVII w. zmieniła się taktyka obronna. Powstała konieczność budowy bastionów. Zamek wzniesiony na szczycie podłużnej i wąskiej góry, nie mógł umocnić się bastionami jak inne zamki małopolskie i przez to stracił charakter niezdobytej twierdzy.
Zamek w czasie świetności nigdy nie został zdobyty siłą. Dopiero w 1607 r. zdobyły i spaliły go zbuntowane przeciwko królowi rokoszanie Zebrzydowskiego.
Po zniszczeniach podźwignął go własnym kosztem, miejscowy starosta Stanisław Branicki. Lustracja w roku 1627 zastała gmach odrestaurowany i dobrze utrzymany.
W trzydzieści lat później miasto Chęciny zostało zajęte i spalone przez Jerzego Rakoczego i Kozaków Chmielnickiego, zamek nie został jednak zdobyty, choć mocno ucierpiał. Nadwyrężone mury naprawiono, ale odtąd już coraz bardziej chylił się ku upadkowi.
Ostatecznym ciosem było zniszczenie go przez Szwedów w roku 1707. Po rozbiorach województwo sandomierskie znalazło się pod panowaniem Austriaków, którzy nakazali rozebrać znaczną część murów.
Stan obecny
Zamek dzieli się na dwie części. Część starszą (górną) - rozciągającą się między dwoma okrągłymi basztami oraz młodszą (dolną) - z ostrołukową furtą i czworoboczną basztą.
Części dolna pełniła funkcje gospodarczą, w której znajdują się:
- czworoboczna baszta dobudowana w XV w.,
- zagłębienie po studni wykutej na głębokość ok. 100 m. Najprawdopodobniej przez nią i podziemny korytarz prowadzący do kościoła utrzymywano łączność w czasie oblężenia.
W części górnej zachowały się:
- baszta bramna - pełniąca obecnie rolę punktu widokowego,
- kaplica zamkowa - nad nią miał być przechowywany skarbiec koronny,
- ruiny budynku mieszkalnego,
- baszta przeznaczona na ostatni punkt oporu (tzw. stołp). Gdy zdziesiątkowana przez atakujących załoga nie mogła utrzymać całego zamku wchodziła do środka wieży przez okno ulokowane na wysokości drugiego piętra. Ślady okna w postaci zamurowanej wnęki są widoczne od strony północnej. Grube mury oraz zapasy wody i żywności pozwalały obrońcom oczekiwać odsieczy.
|
.gif)